Đây là đề tài nghiên cứu khoa học của Đỗ Lương Trường được thực hiện năm 2007. Là đề tài đạt giải B – Nhà kinh tế trẻ của Trường Đại học Kinh tế tổ chức vào năm 2007, đạt giải Khuyến khích cấp Bộ về đề tài Nghiên cứu khoa học sinh viên vào tháng 2/2008. Đề tài được thực hiện dưới sự hướng dẫn của TS. Bùi Hữu Phước.

1.1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu

Lãi suất – một biến số quan trọng được theo dõi chặt chẽ trong nền kinh tế. Và lãi suất còn trực tiếp tác động đến nhiều mối quan hệ trong nền kinh tế liên quan trực tiếp đến các lợi ích vật chất trong xã hội. Do đó, nó cũng đồng thời tác động đến đời sống của con người. Trong nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung, vai trò của lãi suất đã bị xem nhẹ và còn được hiểu như sự phân chia cuối cùng của sản xuất và người sản xuất, hay người đầu tư về vốn và người cho vay. Còn trong nền kinh tế thị trường thì vai trò của lãi suất đã có sự thay đổi, lãi suất trong nền kinh tế thị trường đã được khẳng định là giá cả để vay mượn hoặc thuê những dịch vụ tiền có liên quan đến việc tạo ra tín dụng, do đó người ta có thể coi lãi suất là giá cả của thị trường.

Đối với nền kinh tế Việt Nam từ khi chuyển mình từ nền kinh tế tập trung sang nền kinh tế thị trường có sự quản lý của nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, lãi suất trở thành công cụ quản lý vĩ mô của nhà nước. Lãi suất đã góp phần kiềm chế lạm phát cũng như kích thích tăng trưởng và phát triển kinh tế trong công cuộc đổi mới của đất nước. Thực tiễn đã cho thấy, do những chính sách không phù hợp, mặc cho nền kinh tế Việt Nam có tăng trưởng nhưng vẫn đi vào ngõ cụt và không có cách nào vực lên được. Thực tiễn cũng đã chứng minh với chính sách đúng đắn về lãi suất đã giải quyết được vấn đề về lạm phát từ những năm cuối thập niên 1980 từ lạm phát 3 con số xuống còn 2 số ; riêng năm 1993 tỉ lệ lạm phát chỉ còn một chữ số mức thấp nhất trong lịch sử điều tiết lãi suất ở Việt Nam.

Một cơ chế lãi suất thực từ âm sang dương từ sự phân biệt các thành phần kinh tế đến lãi suất tự do bình đẳng cho tất cả mọi thành phần, tất cả đều nằm trong cơ chế chung. Cơ chế quản lý vĩ mô mà chính sách tiền tệ là “liều thuốc” hiệu quả tác động mạnh đến lãi suất.
Quá trình tự do hóa chính sách tiền tệ (CSTT) ở Việt Nam là một yêu cầu tất yếu để hội nhập quốc tế về tài chính – tiền tệ, được đánh dấu bằng sự ra đời của 2 luật ngân hàng, có hiệu lực từ ngày 1/10/1998 và thể hiện rõ nét nhất thông qua tự do hóa lãi suất, điều hành linh hoạt tỷ giá, điều tiết thị trường bằng các công cụ tiền tệ gián tiếp, tự do hóa ngoại hối và tháo bỏ dần các quy định trong cơ chế tín dụng từ năm 1990 đến nay.
Thiết nghĩ, nghiên cứu tác động của tự do hóa lãi suất đến nền kinh tế Việt Nam trong bối cảnh nước đã trở thành thành viên của tổ chức thương mại thế giới WTO là một vấn đề cần thiết cần được quan tâm đúng mực.

1.2. Xác định vấn đề nghiên cứu

Quá trình đổi mới kiểm soát lãi suất nền kinh tế từ cơ chế lãi suất trần sang cơ chế lãi suất thỏa thuận (thực chất là tự do hóa lãi suất) là những bước đi rất thận trọng và đến nay đã đạt được một số thành công nhất định. Tuy nhiên, trong thực tế, diển biến của tự do hóa lãi suất có những tác động xấu đến nền kinh tế. Việc cần thiết là phải phân tích sự tác động hai chiều của tự do hóa lãi suất đến nền kinh tế từ đó đưa ra những giải pháp vi mô và vĩ mô giúp nhà nước và các cơ quan hữu quan thực hiện tốt cơ chế lãi suất mà nhà nước đã và đang áp dụng.

1.3. Câu hỏi và mục tiêu nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu hướng đến hai mục tiêu chính; thứ nhất là phân tích, đánh giá tác động của tự do hóa lãi suất đến nền kinh tế Việt Nam; thứ hai là tìm ra các giải pháp để nâng cao hiệu quả của cơ chế tự do hóa lãi suất.

Thực trạng về tác động của tự do hóa lãi suất đến nền kinh tế Việt Nam như thế nào từ khi đất nước được giải phóng đến nay? Câu hỏi này sẽ được giải đáp trong chương 3

Làm thế nào để nâng cao hiệu quả của cơ chế tự do hóa lãi suất trong bối cảnh kinh tế hiện nay nhất là khi nước ta đã trở thành thành viên của tổ chức thương mại thế giới WTO? Câu hỏi này sẽ được giải đáp trong chương 4.

1.4. Phương pháp nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu mang tính ứng dụng giải quyết vấn đề kinh tế xã hội của quốc gia,vì vậy để đạt được hiệu quả cao và tận dụng được tính ưu việt của các phương pháp nghiên cứu đề tài kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau.

Phương pháp sử dụng chủ yếu là điều tra, quan sát để thu thập thông tin liên quan đến tự do hóa lãi suất, lạm phát, các chỉ số tăng giá,… các chỉ số liên quan đến thực trạng nền kinh tế Việt Nam.

Sau đó, sử dụng phương pháp phân tích, đánh giá nhằm tìm hiểu các tác động của chính sách tự do hóa lãi suất tác động đến kinh tế Việt Nam như thế nào? Trên cơ sở đó đưa ra các biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả của cơ chế tự do hóa lãi suất

1.5. Nội dung, phạm vi nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu được trình bày thành 5 chương. Chương 1 giới thiệu và trình bày các phương pháp luận liên quan đến vấn đề nghiên cứu. Vấn đề cơ sở lý luận liên quan sẽ được trình bày trong chương 2. Chương này sẽ giới thiệu các khái niệm và các loại lãi suất đang được áp dụng. Các nhân tố tác động đến lãi suất,… Chương 3 là chương quan trọng nhất, ở chương này trình bày thực trạng ảnh hưởng của tự do hóa lãi suất đến nền kinh tế Việt Nam qua các thời kỳ. Chương 4 cũng là chương khá quan trọng vì chương này sẽ đưa ra các biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả của cơ chế tự do hóa lãi suất. Chương 5 sẽ đưa ra kết luận chung và gợi mở hướng đi mới của đề tài.

Đề tài nghiên cứu tập trung nghiên cứu các ảnh hưởng của lãi suất đến kinh tế Việt Nam qua các giai đoạn. Xét về phương diện tổng quát, nền kinh tế của quốc gia chịu tác động của rất nhiều các nhân tố. Tuy nhiên, có thể nói tiền tệ mà thông qua kênh ngân hàng hay nói khác đi là sự quản lý lãi suất có ảnh hưởng rất lớn đến nền kinh tế. Mặt khác, tiềm lực kinh tế và “sức khỏe” kinh tế của một quốc gia còn biểu hiện thông qua lãi suất

1.6. Ý nghĩa, ứng dụng và hướng phát triển của đề tài

Đề tài mang ý nghĩa cao về mặt thực tiễn và lý thuyết.

Về thực tiễn, đề tài tổng hợp sự tác động của chính sách lãi suất đến nền kinh tế Việt Nam qua các thời kỳ. Qua đó, các nhà hoạch định chính sách có thể sử dụng kết quả nghiên cứu để đề ra các hướng quản lý lãi suất cho phù hợp hơn với cơ chế quản lý. Đồng thời đề tài cung cấp cho các nhà đầu tư cái nhìn tổng quan về cơ chế lãi suất của Việt Nam qua các thời kỳ.

Bên cạnh đó, đề tài kiến nghị cho chính phủ và ngân hàng một số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả của cơ chế tự do hóa lãi suất.Về mặt lý thuyết đề tài khẳng định lại các cơ sở về lãi suất và các yếu tố tác động. Đề tài nghiên cứu cung cấp có hệ thống về tình hình những tác động, phân tích các mặt tác động tiêu cực và tích cực của chính sách quản lý lãi suất của Việt Nam. Thông qua đó, cung cấp các kiến thức về lãi suất và tác động của tự do hóa lãi suất đến nền kinh tế của một quốc gia qua các giai đoạn.